OliNo

Balansventilatie kan mits goed ontworpen en aangelegd tot 30% van de benodigde energie voor verwarming besparen. Helaas zijn er nogal wat valkuilen die de installatie niet eenvoudig maken.

Na mijn artikel over de installatie van onze warmtepomp ga ik in dit artikel in op het zelf aanleggen van balansventilatie. In mijn geval was de installatie redelijk eenvoudig omdat ik door een verbouwing op veel plaatsen leidingen eenvoudig weg kon werken.

Het belang van ventilatie

Ventilatie is een absolute noodzaak, Een persoon heeft ongeveer 25 kubieke meter verse lucht per uur nodig. Bron: Bouwbesluit 2003

Daarnaast bevind zich in een nieuw gebouwd huis minimaal 4000 liter vocht en stoot een gemiddeld gezin ongeveer 12 liter vocht per dag uit Bron: Voorkom vocht in huis

Naast vocht zijn er ook nog andere redenen die ventilatie noodzakelijk maken. Alle bouwmaterialen stoten radon gas uit. Jaarlijks sterven in Europa ongeveer 20000 mensen aan longkanker veroorzaakt door radongas. Bron: Radongas in woningen verhoogt kans longkanker bij rokers

Tenslotte bevinden zich in de lucht bacteriën en schimmels. Alleen door continue ventileren is de concentratie van deze schadelijke stoffen laag te houden.

Verschillende ventilatie systemen

In hoofdzaak worden er drie soorten van ventilatie onderscheiden. Dit zijn de natuurlijke ventilatie, natuurlijke toevoer met mechanische afvoer, gebalanceerde ventilatie en vraag gestuurde hybride ventilatie. Elk van deze systemen heeft haar eigen voor en nadelen, daarom beschrijf ik ze hieronder.

Natuurlijke ventilatie

Bij natuurlijke ventilatie wordt zowel de toevoer als de als de afvoer van ventilatielucht via ramen, ventilatieroosters en kanalen geregeld. Het voordeel hiervan is dat het systeem bekend is bij gebruikers, er geen elektriciteit voor ventilatoren nodig is en het systeem zelf weinig geluid produceert. Dit systeem heeft als belangrijkste nadeel dat de ventilatie kans geeft op tocht bij harde wind en bij windstilte nauwelijks nog ventileert.

Natuurlijke toevoer en mechanische afvoer

Het systeem van natuurlijke toevoer en mechanische afvoer van lucht wordt al sinds midden jaren ‘70 toegepast in Nederland. Via luchtroosters en klepramen komt verse lucht naar binnen in de kamers en deze wordt weer afgezogen via ventielen op de badkamer, toilet(en) en de afzuigkap.

Voordelen hiervan zijn de eenvoud van het systeem terwijl de ventilatie toch goed beheersbaar is. Als de installatie goed ontworpen is zijn vooral de vocht- en geurafvoer uit keuken en sanitaire ruimten redelijk goed gegarandeerd.

Nadelen zijn dat de luchttoevoer afhankelijk is van de bewoners die roosters kunnen sluiten en de kans bestaat dat bepaalde ruimten te weinig worden geventileerd. Ook is er kans op tocht langs gevels, geluidshinder van de ventilator of geluid van buiten en er is elektriciteit nodig voor de ventilator motor

Gebalanceerde ventilatie (mechanische toe- en afvoer)

Een  gebalanceerde ventilatie bestaat uit een ventilatieunit, voorzien van twee ventilatoren, een warmteterugwinunit (WTW) en twee systemen van kanalen voor de aanvoer van verse lucht en de afvoer van vervuilde lucht. De WTW-unit is geïntegreerd in de ventilatie-eenheid opgenomen. Toevoer van de buitenlucht gebeurt door aanzuiging via een ventilator, via een kanalenstelsel naar de slaapkamers en de woonkamer. Deze lucht wordt voorverwarmd door de WTW-unit.

De afvoer van de ventilatielucht uit keuken, badkamer en toiletten gaat via een kanalenstelsel met behulp van de tweede ventilator. De hoeveelheid toe- en afvoerlucht wordt in een balans gehouden door het regelsysteem van de unit. Als een kanaal dus vervuilt raakt waardoor er dus minder lucht door heen kan zal de betreffende ventilator dus sneller gaan draaien om de balans te bewaren.

Voordelen zijn goede beheersbaarheid en regelbaarheid, comfortabel, energiebesparing door warmteterugwinning, geen geluid van buiten en door de standaard filters wordt aanvoer van mogelijk verontreinigde buitenlucht voorkomen. Je krijgt dus minder stof in huis en met een pollenfilter ook geen pollen. Daarbij komt nog dat op warme dagen lucht van buiten rechtstreeks aangezogen kan worden om zo te kunnen koelen.

Nadelen van dit systeem zijn de geluidproductie van kast en ventielen als het geheel niet zorgvuldig ontworpen wordt, extra ruimte beslag door grote kasten en dikke leidingen en de benodigde energie voor de ventilatoren

Vraaggestuurde hybride ventilatiesystemen

Voor de natuurlijke toevoer van ventilatielucht zijn speciale ventilatiesystemen ontwikkeld, die, afhankelijk van de omstandigheden, de capaciteit kunnen aanpassen. Deze systemen maken gebruik van natuurlijke toevoer en mechanische afzuiging, waarbij een regelunit per rooster zorgt voor een energiezuinige regeling. De regelunit wordt ingesteld op basis van luchtkwaliteit door inregeling van het gebruikerspatroon of door CO₂-sensoren die de luchtkwaliteit meten.

Problemen met balansventilatie.

Het hele balansventilatie systeem is de afgelopen tijd behoorlijk in opspraak geraakt en naar mijn idee zeker niet altijd terecht. Heel veel klachten komen naar mijn idee door het slecht ontwerpen van systemen tegen absoluut minimale kosten waarbij de gebruikers nauwelijks uitleg over het systeem krijgt. Veel gehoorde klachten zijn:

• “Het apparaat maakt herrie”
• “Het tocht”
• “Er komt veel geluid uit de roosters”
• “De lucht in huis is muf”
• Klachten als hoofdpijn en ademhaling klachten

Kijk je dieper naar de klachten dan zie je de volgende oorzaken:

• Te kleine units, maximale capaciteit soms maar 300 M³
• Te dunne leidingen of veel bochten waardoor lucht gaat fluiten in leidingen of er te weinig lucht aangevoerd kan worden
• Slecht geplaatste ventielen waardoor tocht gaat ontstaan
• Gebruikers die systemen uitschakelen omdat door bovenstaande oorzaken overlast ontstaat

Ontwerpen van balansventilatie

Ga je voor je zelf balans ventilatie ontwerpen dan zijn de eerder genoemde punten erg belangrijk om rekening mee te houden. Daarnaast zijn er de wettelijke eisen die via het bouwbesluit gesteld worden. Deze zijn beschikbaar via www.bouwbesluitonline.nl

Bedenk echter dat dit minimale eisen zijn. Meer mag altijd en de gezondheidsraad adviseert om per persoon in een ruimte 25 m³ verse lucht per uur aan te voeren. Het bouwbesluit gaat echter uit van het volgende:

Volgens het Bouwbesluit moet er lucht worden afgezogen in de keuken, badkamer en het toilet.

Lucht moet worden ingeblazen in de slaapkamers en de woonkamer. Het Bouwbesluit geeft ook aan hoeveel lucht er afgezogen of ingeblazen moet worden:

AFVOER

• keuken: 75 m3/h (Voor een open keuken is de aanbeveling 150 m3/h)
• badkamer: 50 m3/h
• toilet: 25 m3/h

INBLAAS

• slaapkamers: 3,24 m3/h per m2 vloeroppervlak met een minimum van 25 m3/h
• woonkamer: 3,24 m3/h per m2 vloeroppervlak
• Overige verblijfsruimten 3,24 m3/h per m2 vloeroppervlak

Voor slaapkamers ligt de hoeveelheid inblaaslucht meestal tussen de 25 en 50 m3/h Let er op dat voor twee personen in een slaapkamer 50 m3/h nodig is volgens de gezondheidsraad. Hier gaat het dus mis met het bouwbesluit wat vooral kijkt naar de oppervlakte van een kamer!

Voor een hele gemiddelde tussenwoning met open keuken wordt voor de totale ventilatie 225 m3/h aanbevolen voor zowel toevoer als afvoer.

Een kleine balansventilatie unit levert in de hoogstand meestal 225 m3/h. In de bedrijfstand (“laag” bij een twee-standen- en “midden” bij een drie-standenregeling) kan de ventilatie verminderd worden tot ca. 65% van de hoogstand ofwel 150 m3/h. Dit is gelijk aan de zogenaamde “nominale capaciteit” van het Bouwbesluit.

Als het balansventilatie systeem is uitgerust met een drie-standenregeling dan kan in de laagstand of spaarstand de ventilatie verminderd worden tot 35 à 40 % van de hoogstand (75 tot 100 m3/h).

Het probleem is vaak dat kleine systemen die in Nederland standaard gebruikt worden veel te klein zijn. Ze voldoen vaak wel aan de wettelijke eisen maar zijn voor een gezonde atmosfeer in huis te klein. Zelfs de grootste systemen op de markt halen in de hoogste stand maximaal 400 m3/h.

De juiste unit

Bepaal eerst de totaal benodigde capaciteit.

Met 3 slaapkamers en een kleine woonkamer met open keuken wordt dit dus al 225 m3/h. Heb je een groter huis met een woonkamer van 45 m² en vier slaapkamers dan is dit al 250 m3/h

Op Bouwbesluit Ventilatie: ventilatiebalansberekening staat een uitgebreide uitleg.

Let wel, dit is 24 uur per dag nodig dus in de middenstand van de ventilatie. Alleen de grootste systemen halen dit in de middenstand. Kies dus altijd het grootste systeem tenzij je met 2 personen in een klein appartement woont.

Kies ook een zo stil mogelijk systeem. Een kunststof kast is vaak stiller en iedere decibel minder is meegenomen. Maakt het systeem te veel geluid dan ben je al gauw geneigd het systeem te laag te zetten.

Leidingen,  bochten en ventielen

Het is belangrijk om de stroomsnelheid van de lucht in de leidingen zo laag mogelijk te houden. Aanbevelingen verschillen maar 2m/s bij nominaal gebruik wordt vaak aanbevolen. Dit betekent dus zo dik mogelijke leidingen. Ronde leidingen hebben de voorkeur, ze zijn wat stiller en makkelijker schoon te maken. Het beste is om 125 mm leidingen alleen te gebruiken naar een individueel ventiel, voor twee ventielen bij voorkeur 160mm leidingen en daarboven 210 mm.

Gebruik zo min mogelijk bochten, elke bocht levert weer wat extra luchtweerstand op en veroorzaakt geluid. Gebruik ook de juiste ventielen, afzuig ventielen zijn niet geschikt als inblaas ventiel.

De leidingen die naar buiten lopen moeten geïsoleerd zijn om condens te voorkomen. Voor het plaatsen van de aanzuig en afblaas punten gelden vanuit het bouwbesluit een aantal eisen. Zo moeten zij minimaal 3 meter van de erfscheiding geplaatst worden en moet er voldoende afstand tussen beide punten zijn. Op de Intergemeentelijke Wekgroep Bouwfysica (IWB) website staat een handige rekenhulp voor het berekenen van de Verdunningsfactor.

Gebruik tenslotte minimaal 1,5 meter flexibele luchtslang tussen de unit en de leidingen van en naar de woning om geluid te dempen.

Flexibele luchtleidingen om geluid te dempen

Ventielen plaatsen

Plaat ventielen zo ver mogelijk van een deur, in het plafond of anders minimaal 2 meter hoog om tocht te voorkomen. Let er ook op dat een deur minimaal 2 cm kier heeft om de luchtcirculatie van ruimten waar ingeblazen wordt naar de ruimten waar afgezogen wordt niet te hinderen.

Plafond rooster

Afzuig ventielen horen thuis in de keuken, toiletten en de badkamer. In de keuken kan dit ook een motorloze afzuigkap zijn.

Ventiel in de muur. De luchtstroom gaat hier dus naar beneden

Onderhoud

Veel klachten over balansventilatie worden veroorzaakt door onvoldoende onderhoud. Filters moeten minimaal een keer per maand gereinigd worden en 1 a 2 keer per jaar vervangen worden.

Ter illustratie hieronder nieuwe filters na 1 week gebruik. Dit midden in de winter en aan een rustige weg.

Een nieuw luchtfilter na 6 dagen gebruik

Het reinigen of vervangen van filters is meestal heel eenvoudig, kap er af en de filters er gewoon uittrekken. De filters kunnen met een stofzuiger worden schoongemaakt. Sommige filters kunnen ook worden gewassen.

Filters in een WTW systeem

Ventielen minimaal 2 x per jaar reinigen.

De rest van het systeem heeft minder onderhoud nodig, warmtewisselaar blok en ventilatoren 1 keer per jaar, leidingen 1 keer per vijf jaar.

Mijn ervaring

Nadat de balansventilatie aan is gegaan is de luchtvochtigheid een paar procent gedaald, Het huis was nooit echt vochtig maar vooral met het drogen van was valt op dat bij ons de ramen niet beslaan en bij de buren wel.

De lucht in huis is frisser geworden, op mijn kantoor kan ik een hele dag werken zonder dat ik hoofdpijn krijg. Voordat de ventilatie aan ging was dat wel anders.

De temperatuur in huis is vrijwel gelijk gebleven. Boven is het iets warmer geworden omdat we daar nu relatief warme lucht inblazen.

Het geluid van het systeem valt heel erg mee, de unit hangt beneden en op stand twee is deze in de slaapkamers boven nauwelijks te horen.

Wel hoor je bij het eerste inblaas rooster in de woonkamer wat omdat dit op maar twee meter van de kast zit. Overdag valt dit niet op en ook met de TV aan merk je dit eigenlijk niet maar in een stille kamer is dit wel hoorbaar. Het wachten is nog op een meting van het geluid.

De kast zelf maakt wel behoorlijk wat geluid, gelukkig hangt deze in een afgesloten kast en dan is het geluid nauwelijks nog hoorbaar.

Conclusie

Een zelf aangelegd systeem kan dus prima werken en heel stil zijn.

Als je zelf installeert ben je voor ongeveer 2200 euro klaar. Met de verwachte besparing van ongeveer 400 M³ gas per jaar verdien je dit dus bij de huidige lage gasprijs in 10 jaar terug. Met de prijzen van vorig jaar zou dit binnen acht jaar je geval zijn.

Jerry Pieters, mijn eigen website www.energiebewust.biz

Gerelateerde artikelen

• Energiebesparen, meer dan een hobby
• Verwarming en ventilatie
• Mechanische ventilatie upgrade
• Passiefhuis